Tại thành phố San Antonio, thẩm phán Mỹ Xavier Rodriguez đang âm thầm thực hiện một cuộc cách mạng ngay trong phòng xử án của mình.
Đối mặt với núi hồ sơ khổng lồ và áp lực tồn đọng vụ việc, ông không tuyển thêm thư ký mà tìm đến một trợ lý đặc biệt: Trí tuệ nhân tạo (AI). Ông sử dụng AI để tóm tắt các hồ sơ pháp lý phức tạp, giải mã các tình tiết vụ án và thậm chí soạn thảo các câu hỏi để chất vấn luật sư trong các phiên điều trần. Động thái này diễn ra trong bối cảnh AI vẫn đang mang một “tiếng xấu” trong giới luật sư, nơi không ít người đã trở thành trò cười hoặc bị phạt nặng vì nộp các bản tóm tắt chứa đầy các vụ án giả tưởng do ChatGPT bịa ra.
Tuy nhiên, bất chấp những lo ngại về đạo đức và độ chính xác, một làn sóng các thẩm phán tại Mỹ đang ngày càng cởi mở hơn trong việc “nhúng” AI vào quy trình tư pháp. Họ coi đây là chiếc phao cứu sinh để giải quyết tình trạng quá tải, dù ranh giới giữa sự hỗ trợ của máy móc và quyền quyết định của con người đang ngày càng trở nên mong manh.
“Vị cứu tinh” cho hệ thống tư pháp quá tải
Thẩm phán Rodriguez, người đã ngồi trên ghế chỉ đạo từ năm 2003, không phải là một người mù quáng tin vào công nghệ. Ông bắt đầu hành trình này bằng một thử nghiệm đầy tò mò: Liệu AI có thể xử lý một vụ án phức tạp mà ông vừa hoàn thành hay không? Vụ án đó liên quan đến luật bầu cử của bang Texas, một phiên tòa kéo dài 7 tuần đầy căng thẳng. Để đưa ra phán quyết cuối cùng, Rodriguez và đội ngũ thư ký luật của mình đã phải “bơi” trong hàng trăm nghìn vật chứng, xem xét lời khai của hơn 70 nhân chứng và tra cứu vô số án lệ liên quan. Toàn bộ quy trình thủ công này đã ngốn của họ 10 tháng ròng rã trước khi ông có thể ban hành một bản ý kiến pháp lý dài 140 trang.
Với sự tò mò của một người làm luật lâu năm, ông đã nạp toàn bộ dữ liệu bằng chứng đó vào một công cụ AI. Kết quả khiến ông kinh ngạc: Chỉ trong vòng vài phút, máy tính đã xuất ra một bản dự thảo đầu tiên, bao gồm đầy đủ các “xác định sự thật”, vốn là phần việc mà đội ngũ con người của ông đã mất nhiều tuần để tổng hợp. “Con mèo đã thoát khỏi cái túi”, Rodriguez ví von, ám chỉ rằng bí mật về sức mạnh của AI đã bị lộ và không thể quay lại thời kỳ đồ đá được nữa. Dù kết quả AI đưa ra không hoàn hảo và cần sự kiểm chứng thực tế, nhưng nó đã trở thành một phần không thể thiếu trong quy trình làm việc của ông kể từ đó.
Câu chuyện của Rodriguez không phải là cá biệt. Các công ty công nghệ đang tiếp thị AI đến hệ thống tòa án như một giải pháp tiết kiệm thời gian tối thượng, giúp mở rộng khả năng tiếp cận công lý cho các đương sự. Những gã khổng lồ trong ngành nghiên cứu pháp lý như Thomson Reuters và LexisNexis đang đua nhau phát triển các công cụ AI chuyên biệt. Sản phẩm của LexisNexis hiện đã có sẵn cho tất cả các thẩm phán tòa án liên bang sử dụng.
Bên cạnh các ông lớn, các startup như “Learned Hand” cũng đang tham gia cuộc chơi. Được sáng lập bởi Shlomo Klapper, một cử nhân luật Yale, công ty này thiết kế công cụ AI dành riêng cho các thẩm phán và đang triển khai thí điểm tại 10 bang, bao gồm cả Tòa án Tối cao Michigan. Klapper nhìn thấy một cơ hội kinh doanh khổng lồ ở nơi mà các đối thủ bỏ quên: các tòa án tiểu bang. Nơi đây xử lý tới 97% tổng số vụ án trên toàn nước Mỹ nhưng lại luôn trong tình trạng thiếu hụt nguồn lực trầm trọng.
Quan điểm của Klapper rất rõ ràng: Việc trì hoãn công lý chính là một dạng bất công. Khi các tranh chấp kinh doanh bị kéo dài, các vụ ly hôn không được giải quyết, hay các vụ án hình sự bị đình trệ, xã hội sẽ phải gánh chịu hậu quả. “Đến một lúc nào đó, việc không sử dụng những công cụ này chính là đang gây hại”, Klapper khẳng định.
Thẩm phán Allison Goddard tại Nam California là một ví dụ điển hình khác cho xu hướng này. Bà sử dụng AI để biên tập các ý kiến pháp lý, chuẩn bị danh sách câu hỏi cho phiên tòa và tóm tắt các bản tranh tụng. Đặc biệt trong các vụ kháng cáo An sinh Xã hội, bà đã huấn luyện AI học các tiêu chuẩn pháp lý của riêng mình. Giờ đây, với mỗi vụ kháng cáo mới, công cụ này tự động tạo ra bản tóm tắt lập luận, trình bày dòng thời gian các sự kiện chính và vạch ra một khung sườn để bà đưa ra quyết định cuối cùng.
Lằn ranh đỏ về đạo đức và tương lai của “Thẩm phán máy”
Tuy nhiên, sự xâm nhập của AI vào chốn công đường không phải là con đường trải đầy hoa hồng. Trong khi các thẩm phán đang dần chấp nhận AI, họ cũng phải đau đầu thiết lập các quy tắc để kiểm soát nó. Nỗi lo sợ lớn nhất vẫn là hiện tượng “ảo giác” của AI, cụ thể là máy móc tự bịa ra thông tin một cách đầy thuyết phục.
Thực tế đã chứng minh nỗi lo này là có cơ sở. Một luật sư ở Florida đã bị phạt tới 85.000 USD vì nộp lên tòa những thông tin sai lệch do AI tạo ra. Nghiêm trọng hơn, Thượng nghị sĩ Chuck Grassley (Đảng Cộng hòa, bang Iowa) năm ngoái đã phải gửi thư khiển trách hai thẩm phán liên bang vì sử dụng AI để viết các ý kiến pháp lý chứa đầy lỗi sai nghiêm trọng.
Những lỗi này bao gồm việc nêu tên các đương sự không có thật, trích dẫn các tuyên thệ không tồn tại và gán những câu nói cho những người chưa bao giờ phát ngôn như vậy. Ông Grassley nhận định: “Đây dường như không phải là những lỗi trượt bút đơn giản hay sơ suất máy móc, mà là những sai sót nội dung làm xói mòn niềm tin vào quy trình nghị án của tòa”.
Để phản hồi, các thẩm phán thừa nhận việc sử dụng AI nhưng khẳng định họ đã áp dụng các biện pháp xác minh. Một trong số đó thậm chí đã cấm các thư ký luật sử dụng AI để soạn thảo quyết định sau sự cố. Hầu hết các thẩm phán đều nhấn mạnh một nguyên tắc bất di bất dịch: AI chỉ là công cụ hỗ trợ tăng tốc độ, còn con người vẫn là người đưa ra quyết định cuối cùng. Thẩm phán Rodriguez cũng khẳng định: “Tôi luôn là người đưa ra quyết định cuối cùng trong các vụ án”.
Mặc dù vậy, ở một số góc khuất của hệ thống giải quyết tranh chấp, vai trò của con người đang bắt đầu bị thay thế. Hiệp hội Trọng tài Hoa Kỳ (AAA) năm ngoái đã giới thiệu “Trọng tài viên AI” (AI Arbitrator) có khả năng đưa ra quyết định trong các tranh chấp liên quan đến xây dựng. Được huấn luyện dựa trên hơn 1.500 quyết định trong quá khứ, công cụ này dự đoán cách một con người sẽ phán xử. Các cá nhân hoặc doanh nghiệp trong quá trình trọng tài (một quy trình giải quyết tranh chấp ngoài tòa án) có thể chọn sử dụng AI để có kết quả nhanh hơn nhiều so với trọng tài viên con người. Bridget McCormack, Giám đốc điều hành của AAA và là cựu chánh án Tòa án Tối cao Michigan, cho biết kể từ khi ra mắt, AAA đã ngập lụt trong các yêu cầu sử dụng công cụ này.
“Các tòa án sẽ luôn luôn và nên luôn luôn có sự hiện diện của con người”, bà McCormack trấn an. Tuy nhiên, bà cũng không phủ nhận sức mạnh của công nghệ: “Đối với hệ thống tòa án đang quá tải, đây là một nhân tố thay đổi cuộc chơi”.
Câu chuyện về AI trong tòa án Mỹ hiện nay là một bức tranh đầy mâu thuẫn. Một bên là áp lực giải quyết án tồn đọng và khát vọng hiện đại hóa nền tư pháp. Một bên là sự thận trọng cần thiết để bảo vệ tính tôn nghiêm và chính xác của pháp luật. Khi ranh giới giữa sự hỗ trợ và sự thay thế ngày càng mờ nhạt, các thẩm phán như Xavier Rodriguez đang đi trên dây: tận dụng sức mạnh của máy móc để phục vụ công lý, đồng thời cảnh giác cao độ để không để chiếc búa công lý rơi vào tay những thuật toán vô hồn và đôi khi… biết nói dối.
Nguồn: https://1thegioi.vn/tham-phan-my-dung-ai-de-tuyen-an-cuoc-cach-mang-phap-ly-rui-ro-243342.html
