Thu hồi đất trước, bồi thường sau: Cơ chế tiềm ẩn rủi ro xâm phạm quyền tài sản

Những điều chỉnh này nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, tháo gỡ các điểm nghẽn đầu tư, tạo dư địa pháp lý cho các dự án quan trọng.

Tuy nhiên, trong một lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm như đất đai, nơi quyền tài sản, sinh kế và ổn định xã hội gắn bó chặt chẽ với nhau, mọi thay đổi về cơ chế nếu thiếu kiểm soát trong thực thi đều tiềm ẩn nguy cơ phát sinh mâu thuẫn. Vấn đề không chỉ nằm ở chủ trương, mà nằm ở cách thức tổ chức thực hiện, đặc biệt là đối với cơ chế thu hồi đất trước, bồi thường sau – một cơ chế ngoại lệ nhưng có tác động xã hội rất lớn.

Mở rộng thu hồi đất: thách thức đối với không gian bảo vệ quyền tài sản

Việc mở rộng các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, trong đó bao gồm các dự án tại khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, phản ánh yêu cầu tăng tốc phát triển trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng đất đai không đơn thuần là nguồn lực kinh tế, mà còn là tư liệu sản xuất, không gian cư trú và nền tảng sinh kế của hàng triệu người dân.

Khi phạm vi thu hồi đất được mở rộng, nếu tiêu chí xác định “lợi ích quốc gia, công cộng” không được làm rõ và thực thi minh bạch, không gian bảo vệ quyền tài sản của người dân có nguy cơ bị thu hẹp. Trong bối cảnh đó, cảm giác bị áp đặt, thiếu công bằng rất dễ hình thành, tạo tiền đề cho các phản ứng xã hội tiêu cực, từ khiếu nại cá nhân đến khiếu kiện đông người, kéo dài.

Thu hồi đất trước: rủi ro tích tụ mâu thuẫn xã hội

Nghị quyết số 254/2025/QH15 cho phép áp dụng cơ chế thu hồi đất trước trong một số trường hợp cụ thể, có điều kiện. Về mặt lập pháp, đây là ngoại lệ nhằm xử lý các tình huống đặc thù, bảo đảm tiến độ các dự án quan trọng. Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý, chính giai đoạn “chuyển tiếp” – khi đất đã bị thu hồi nhưng quyền lợi của người dân chưa được bảo đảm đầy đủ trên thực tế – lại là giai đoạn nhạy cảm nhất.

Nếu trong giai đoạn này thiếu đối thoại, thiếu minh bạch và thiếu các bảo đảm cụ thể về bồi thường, hỗ trợ tái định cư và sinh kế, mâu thuẫn xã hội có xu hướng bị dồn nén. Khi mâu thuẫn không được giải tỏa kịp thời, nguy cơ chuyển hóa thành khiếu kiện kéo dài, tập trung đông người, thậm chí bị lợi dụng để kích động chống đối là điều không thể xem nhẹ.

Từ khiếu kiện đất đai đến nguy cơ điểm nóng

Thực tiễn nhiều năm cho thấy, đất đai luôn là lĩnh vực chiếm tỷ lệ lớn nhất trong các vụ việc khiếu nại, tố cáo. Khi quyền lợi chính đáng của người dân không được tôn trọng hoặc giải quyết thỏa đáng, tranh chấp hành chính có thể nhanh chóng vượt ra khỏi khuôn khổ pháp lý thông thường, trở thành vấn đề an ninh trật tự tại cơ sở.

Ở những địa bàn thu hồi đất diện rộng, tác động trực tiếp đến sinh kế của nhiều hộ gia đình, nếu công tác dân vận, đối thoại và giải quyết quyền lợi không được làm tốt, nguy cơ hình thành các “điểm nóng” xã hội là rất rõ. Những điểm nóng này không chỉ gây khó khăn cho chính quyền địa phương trong quản lý, mà còn tạo kẽ hở để các đối tượng xấu lợi dụng, xuyên tạc chủ trương, kích động chống đối, làm phức tạp tình hình an ninh trật tự.

Kiểm soát quyền lực để bảo vệ quyền dân và giữ ổn định xã hội

Để các quy định mới của Nghị quyết số 254/2025/QH15 thực sự phát huy hiệu quả và không trở thành nguồn phát sinh xung đột, cần tiếp cận vấn đề bằng hệ thống giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện thể chế đến tổ chức thực thi.

Trước hết, cần làm rõ và công khai tiêu chí xác định dự án thuộc diện Nhà nước thu hồi đất vì lợi ích quốc gia, công cộng. Các tiêu chí này phải cụ thể, có thể kiểm chứng và chịu sự giám sát chặt chẽ, nhằm tránh việc đánh đồng lợi ích công cộng với lợi ích kinh doanh thuần túy.

Tiếp đó, cơ chế bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải bảo đảm quyền lợi thực chất cho người dân, không chỉ dừng ở việc ban hành phương án trên giấy. Việc định giá đất cần tiệm cận giá thị trường, có sự tham gia của các tổ chức tư vấn độc lập, đồng thời gắn với giải pháp ổn định sinh kế lâu dài, tránh để người dân rơi vào tình trạng mất đất nhưng không có điều kiện tái thiết cuộc sống.

Đối với các trường hợp áp dụng cơ chế thu hồi đất trước, cần thiết lập các “van an toàn” pháp lý rõ ràng, bao gồm lộ trình cụ thể về thời hạn hoàn tất bồi thường, bố trí tái định cư và cơ chế bồi hoàn nếu chậm trễ hoặc gây thiệt hại cho người dân. Việc trao thêm quyền cho cơ quan thực thi phải song hành với việc siết chặt trách nhiệm cá nhân của người ra quyết định.

Song song với đó, công tác dân vận và đối thoại xã hội cần được coi là giải pháp trung tâm. Đối thoại thực chất, lắng nghe và giải quyết kịp thời các kiến nghị chính đáng của người dân không chỉ giúp giảm khiếu kiện, mà còn là biện pháp phòng ngừa hiệu quả các nguy cơ mất ổn định an ninh trật tự.

Cuối cùng, cần tăng cường vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và báo chí đối với quá trình thu hồi đất. Sự giám sát công khai, minh bạch là yếu tố then chốt để ngăn ngừa lợi ích nhóm, hạn chế lạm quyền và củng cố niềm tin xã hội.

Cơ chế thu hồi đất trước, bồi thường sau, dù được thiết kế như một ngoại lệ nhằm phục vụ yêu cầu phát triển, nhưng nếu không được kiểm soát chặt chẽ trong thực thi, rất dễ trở thành nguồn phát sinh xung đột xã hội. Khi quyền sử dụng đất đã bị thu hồi trong khi quyền lợi của người dân chưa được bảo đảm đầy đủ và kịp thời, niềm tin pháp lý bị tổn thương, mâu thuẫn bị dồn nén và nguy cơ khiếu kiện kéo dài, điểm nóng an ninh trật tự là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong lĩnh vực đất đai, mọi sự nóng vội về tiến độ nếu thiếu cơ chế bảo vệ quyền dân thực chất đều tiềm ẩn cái giá phải trả lâu dài. Phát triển chỉ có thể bền vững khi đi cùng với tôn trọng quyền tài sản hợp pháp, đối thoại xã hội và kiểm soát quyền lực hiệu quả. Đó không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện căn bản để giữ vững ổn định xã hội và niềm tin của người dân đối với chính sách đất đai trong giai đoạn mới.

Nguồn: https://1thegioi.vn/thu-hoi-dat-truoc-boi-thuong-sau-co-che-tiem-an-rui-ro-xam-pham-quyen-tai-san-243598.html